Hasta'nın İlaç'tan Korunması

Prof. Dr. İbrahim C. Haznedaroğlu
Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi
İç Hastalıkları Anabilim Dalı
Hematoloji Ünitesi Öğretim Üyesi, ANKARA

The doctors were very brave about my illness.
Dorothy Parker

İstisnasız her hasta, yaşamını tehlikeye atmamak adına “ilaca karşı uyanık olmak” eylemini gerçekleştirmek zorundadır.
Hasta açısından “ilaca karşı uyanık olmak” eylemi, vücuduna aldığı ‘ilaç’ nitelikli maddelerin ne için alındığı, en etkin/güvenli nasıl alınacağı, vücudunda neyi düzeltmesini ve neleri bozmasını beklemesi gerektiğini bilme ve uygulama halidir.
“İlaca karşı uyanık olmak” eylemi, -gerçekleştirilmediğinde- geçici/ kalıcı sakatlık ve hatta bazen ölüm tehlikesi doğurabilecek potansiyelde bir süreç olduğundan hasta açısından tümüyle doktorlara bırakılamayacak kadar yaşamsaldır.
Hasta açısından “ilaca karşı uyanık olmak” eylemi, aşağıdaki maddeler çerçevesinde basamaklanabilir.

1. Klasik bilgi: Hekim reçetesi ve/ veya önerisi olmadan kulaktan dolma bilgilerle, bireysel tercihlerle, üçüncü şahısların telkinleriyle hiçbir ilaç vücuda dahil edilmemelidir.
2. Yan etkisi olmayan hiçbir ilaç yoktur.
3. Her ilaç insana (bazen çok ciddi olabilecek biçimde) zarar verebilir. Sakatlık ve ölüm buna dahildir.
4. Tüm ilaçlar, sadece gerektiği hastalıkta, gerektiği miktarda, gereken optimum sürede, gereken önlemlerle birlikte, gereken tıbbi izlemle kullanılabilir. Bu koşullara uyulduğunda bile ilaç yine de zararlı olabilir.
5. Tıbben gerekmeyen bir ilacın alımı, zehirlenme kategorisinde değerlendirilmesi gereken bir tehlikeli eylemdir.
6. Hasta, hekiminin reçete ettiği ilacın bazı kritik özelliklerini öğrenme çabası içine girmek zorundadır. Bu önemli konular, aşağıdaki biçimde ‘soru şekliyle’ özetlenebilir;
7. Bu ilaç, benim hastalığımın seyrinde nasıl bir iyilik getirecektir?
8. Bu ilaç, hastalığımı tümüyle ortadan kaldıracak mıdır, yoksa belli belirtilerin kontrol altına alınması mı amaçlanmaktadır?
9. Bu ilacı kullanmamam halinde hastalık seyrinden dolayı nasıl bir hasar/ zarar ile karşılaşmam muhtemeldir.
10. Bu ilacın alımıyla hekimce görülmek istenen objektif yanıt kriterleri nelerdir, bunların ne zaman elde edilmesi beklenmelidir?
11. İlacı ne zaman, ne biçimde, nasıl, neyle birlikte uygulayacağım?
12. İlacı hangi dozda alacağım?
13. Bu ilacın alımıyla oluşması beklenen zararlı yan etkiler nelerdir, bunların ne zaman ortaya çıkması beklenmelidir?
14. Bu ilacın alımıyla oluşabilecek zararlı yan etkilerin olabilecek en erken biçimde tespiti tıbben mümkün müdür? Bunun için hasta olarak bana düşen görevler nelerdir? Ne zaman, hangi durumda, ne amaçla, nereye, nasıl başvurabilirim?
15. İlacın bana zarar verdiğini düşünürsem ilacı kesmeli miyim, dozunu mu azaltmalıyım, başka bir koruyucu önlem mi almalıyım? Hangi durumlarda ve nasıl?
16. İlacın bana hiçbir zararının olmadığını ve-veya yararının olduğunu düşündüğüm hallerde hiç kesmeden tedavimi sürdürmeli miyim? Yoksa belli bir zaman çerçevesinde hekimime tekrar gelmeli miyim?

Bu ve benzeri soruların sorulması gereken insan, tabii ki öncelikle ilacı reçete eden hastanın hekimidir. İkinci kaynak, ilacın alındığı eczacıdır. Üçüncü kaynak, ilacın prospektüsü/ hasta kullanma talimatıdır. Günümüzde dördüncü kaynak internettir. Arama motoruna ilacın ticari ismi ve-veya etken maddesinin ismi yazılmalı ve sonra arama hastalığın tanısı ile birlikte yazılarak önemli bilgiler elde edilebilir.
Her aşamada hastalığın biyolojik seyri, kendi haline bırakılıp tedavi edilmezse hasta bireye vereceği zarar bir ele alınmalı; öbür elde de ilacın bu istenmeyen seyirde düzeltebileceği noktalar yanı sıra bizzat ilaçtan kaynaklanabilecek zararlı etkiler tartılmalıdır. Kar-zarar dengesi objektif tıbbi hakemlik ölçülerinde ilaç lehine olduğunda ilaç tedavisi üstteki ölçüler çerçevesinde başlatılmalıdır.  Tüm ilaçlar, sadece gerektiği hastalıkta, gerektiği miktarda, gereken optimum sürede, gereken önlemlerle birlikte, gereken tıbbi izlemle kullanılabilir.
Farmakovijilans Derneği’nin bu sitesinde ilaç kullanımı alanıyla ilgili hepimizin sorunlarını birlikte tartışacağız. Bilgiye giden yolculuğumuzun uzun soluklu olmasını diliyorum. Bize info@farmakovijilansdernegi.org adresine yazarak ilaçla ilgili bireysel ve-veya genel soru(n)larınızı ulaştırın. Hep beraber aydınlanalım.